گفتوگو با دکتر علیرضا زارعی، عضو هیئت علمی دانشکده علوم ریاضی دانشگاه صنعتی شریف و استاد نمونه کشوری در سال 1405 درباره مسیر علمی و پژوهشی ایشان
به گزارش روابط عمومی دانشگاه صنعتی شریف، وی در این گفتوگو بر اهمیت پیوند میان «تئوری و عمل» در آموزش و پژوهش تأکید کرد و با اشاره به تحولات شتابان فناوری و تغییر نیازهای جامعه، چابکتر شدن دانشگاه را ضروری دانست؛ تحولی که به گفته وی، نباید به قیمت فاصله گرفتن دانشگاه از آموزشهای بنیادی، تفکر نظری و مرزهای دانش تمام شود.
دکتر علیرضا زارعی هر سه مقطع تحصیلی خود را در دانشکده مهندسی کامپیوتر دانشگاه صنعتی شریف گذرانده و حوزه اصلی فعالیت پژوهشی خود را الگوریتم، حل مسئله و طراحی الگوریتم با تمرکز ویژه بر هندسه محاسباتی معرفی میکند. او از دوران کارشناسی ارشد وارد این حوزه شده و در دوره دکتری نیز همین مسیر را بهصورت نظری ادامه داده است. در هندسه محاسباتی، مسائل مرتبط با فضاهای هندسی بررسی و برای آنها الگوریتم طراحی و تحلیل میشود. با این حال، فعالیت علمی او تنها به جنبههای نظری محدود نمانده و بخشهای کاربردی و مهندسی نیز همواره در کنار این مطالعات حضور داشتهاند. او در توصیف مسیری که طی کرده، خود را فردی میداند که «ترکیبی از تئوری و عمل» را در کار و علایقش دنبال کرده است.
استاد؛ فراتر از انتقال دانش
از نگاه دکتر زارعی، نقش استاد در دانشگاه تنها انتقال مجموعهای از مفاهیم و مطالب آموزشی نیست. استاد باید برای دانشجو «الگو» باشد؛ الگویی که حضورش در ذهن دانشجو باقی بماند و فراتر از محتوای یک درس، ویژگی یا مهارتی را به او منتقل کند.
این ویژگی میتواند نظم و ترتیب، اخلاق، دقت، تسلط علمی یا هر خصوصیت دیگری باشد که دانشجو آن را در رفتار و شیوه کار استاد مشاهده میکند. به باور او، تجربه دانشگاهی زمانی کاملتر میشود که دانشجو علاوه بر آموختن مطالب درسی، مهارتی یا ویژگیای را نیز با خود از کلاس به زندگی حرفهای و شخصی ببرد.
شیرینی موفقیتهایی که از کلاس آغاز میشوند
دکتر زارعی در سالهای فعالیت دانشگاهی خود حدود چهار دانشجوی دکتری را تا مرحله فارغالتحصیلی همراهی کرده است؛ دانشجویانی که هرکدام مسیر و موفقیتهای خاص خود را داشتهاند و دستاوردهایشان برای او ماندگار است. با این حال، بخشی از شیرینترین تجربههای او به دانشجویان کارشناسی بازمیگردد؛ زمانی که دانشجو پس از پایان یک درس و ورود به محیط کار، از تأثیر آموختههای کلاس بر فعالیت حرفهای خود میگوید. نمونههایی از دانشجویان او بعدها عنوان کردهاند که ایدههایی که در کلاس برنامهنویسی مطرح شده، در محیط کار به کمکشان آمده و توانستهاند با استفاده از همان ایدهها مسئلهای را پیش ببرند.
برای یک استاد، چنین بازخوردی شاید یکی از روشنترین نشانههای ماندگاری آموزش باشد؛ زمانی که آنچه در کلاس آموخته شده، از فضای دانشگاه خارج میشود و در یک مسئله واقعی به کار میآید.
«استاد نمونه کشوری»؛ آموزش، پژوهش و مسئولیت اجرایی
انتخاب دکتر زارعی بهعنوان «استاد نمونه کشوری» نیز در ادامه همین مسیر علمی و دانشگاهی معنا پیدا میکند. او در عین حال که بر وجود استادان برجسته و موفق فراوان در کشور تأکید دارد، معتقد است تفاوت چشمگیری میان خود و جامعه بزرگ علمی کشور نمیبیند. از نگاه او، در کنار فعالیتهای آموزشی و پژوهشی، توانمندی در حوزههای اجرایی دانشگاه نیز میتواند در چنین انتخابی مؤثر باشد؛ اینکه یک عضو هیئت علمی بتواند علاوه بر فعالیتهای علمی، تواناییهای خود را در انجام امور و مسئولیتهای دانشگاهی نیز به کار بگیرد.
دانشگاه در برابر یک تغییر بزرگ
به باور دکتر زارعی، یکی از مهمترین چالشهای آموزش عالی ایران در سالهای پیش رو، انطباق محصولات آموزشی و پژوهشی دانشگاه با نیازهای جامعه و مخاطبان است. تغییرات فناوری و شرایط جدید آموزش باعث شده شیوههای سنتی آموزش و پژوهش دیگر بهتنهایی پاسخگوی نیازهای امروز نباشند. دانشگاه باید بتواند خود را با این شرایط تطبیق دهد، از ابزارهای جدید استفاده کند و در مواجهه با تحولات، چابکتر باشد. این مسئله البته محدود به دانشگاههای ایران نیست و دانشگاههای بزرگ دنیا نیز با همین چالش روبهرو هستند: اینکه چگونه میتوان در شرایطی که فناوری با سرعت زیادی در حال تغییر است، آموزش و پژوهش را بهروز و متناسب با نیازهای جدید نگه داشت.
چابکی، بدون فاصله گرفتن از بنیادهای دانشگاه
با وجود تأکید بر ضرورت تغییر، دکتر زارعی معتقد است دانشگاه آینده نباید برای رسیدن به کاربرد و پاسخگویی سریع، از وظایف بنیادی خود فاصله بگیرد. از نظر او، شیوه های آموزشی سنتی باید تا حدی تغییر کنند، اما این تغییر باید همراه با حفظ تعادل باشد؛ تعادلی میان آموزشهای نظری، تئوری و مرز دانش از یک سو و کاربردهای علمی و عملی از سوی دیگر. دانشگاه نباید آنقدر به سمت آموزشهای کاربردی حرکت کند که سرمایهگذاری بر درسهای نظری و پایه را کنار بگذارد. این حوزهها همچنان برای حفظ جایگاه دانشگاههای کشور اهمیت بنیادی دارند و باید مورد توجه و سرمایهگذاری قرار گیرند.
مهارتهایی که با تغییر فناوری باقی میمانند
سرعت تحولات فناوری، ضرورت بازنگری در نوع مهارتهایی را که دانشگاه به دانشجویان آموزش میدهد، بیشتر کرده است. دکتر زارعی با اشاره به این احتمال که بسیاری از مشاغل امروز در سالهای آینده تغییر کنند یا حتی از بین بروند، تأکید میکند آموزش یک ابزار یا فناوری مشخص نمیتواند بهتنهایی پاسخگوی آینده باشد. اگر دانشگاه تنها مهارتی را آموزش دهد که وابسته به یک ابزار خاص است، ممکن است همان مهارت چند سال بعد موضوعیت خود را از دست بدهد یا انجام آن به یک سیستم خودکار سپرده شود. به همین دلیل، مهارتهایی مانند حل مسئله، تفکر طراحی و خلاقیت اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
در این نگاه، دانشجو باید یاد بگیرد وقتی با مسئلهای جدید و ناشناخته مواجه میشود، چگونه فکر کند و چگونه راهحل پیدا کند. به تعبیر دکتر زارعی، دانشگاه قرار نیست صرفاً یک ابزار مشخص را به دانشجو آموزش دهد؛ بلکه باید توانایی مواجهه با مسائل جدید را در او تقویت کند.
دانشجو باید «جوینده» باشد
پیام دکتر زارعی به دانشجویان جوان نیز از همین نگاه سرچشمه میگیرد. از نظر او، دانشجو نباید صرفاً به یادگیری و حفظ مطالب اکتفا کند؛ بلکه باید روحیه جستوجو و کشف را در خود پرورش دهد.
او دانشگاه را فرصتی برای یادگیری «چگونه جوینده دانش بودن» میداند؛ اینکه دانشجو به جای انباشتن صرف اطلاعات، توانایی یافتن، پرسیدن، بررسی کردن و رسیدن به دانش جدید را در خود ایجاد کند.
شریف؛ برندی که باید تقویت شود
دکتر زارعی در ترسیم آینده دانشگاه صنعتی شریف، بر جایگاه ویژه این دانشگاه در نظام آموزش و پژوهش کشور تأکید میکند. از نگاه او، شریف تنها یک دانشگاه نیست، بلکه یک برند، نماد و سمبل در آموزش و پژوهش ایران است.
به همین دلیل، حفظ و تقویت این جایگاه و حرکت به سمت بینالمللیتر شدن دانشگاه، از جمله موضوعاتی است که باید با جدیت دنبال شود؛ مسیری که میتواند به تقویت بیش از پیش جایگاه دانشگاه صنعتی شریف در عرصه آموزش و پژوهش منجر شود.
در ادامه این گفتوگوها، مصاحبه با دو استاد نمونه کشوری دیگر؛ دکتر شهریار کابلی، استاد دانشکده مهندسی برق و دکتر مهدی بهزاد، استاد دانشکده مهندسی مکانیک دانشگاه صنعتی شریف نیز بهزودی در پایگاه اطلاعرسانی دانشگاه منتشر خواهد شد.